(Wpis powstał we współpracy reklamowej z firmą W.Legutko. W tekście polecam także własny produkt: książkę Cukiernia Ziołowej Pracowni.)

Kilka lat temu, podczas mojej podróży do Włoch, odkryłam w Weronie małą perełkę: przecudny sklep firmy L’Erborario. Wśród aromatów ziół i naturalnych kosmetyków w pięknych opakowaniach z botanicznymi rycinami moją uwagę przyciągnęła buteleczka z hydrolatem rozmarynowym i jego niezwykła nazwa. Jego intensywny, lekko żywiczny zapach był tak świeży i pobudzający, że od razu wiedziałam: chcę go mieć. Ten konkretny produkt, bo samą roślinę oczywiście znałam wcześniej.

Dziś rozmaryn (Rosmarinus officinalis, w nowszej systematyce Salvia rosmarinus) rośnie u mnie i w ogrodzie, i w donicach i jest na co dzień obecny w kuchni. W tym wpisie opowiem, jak wyhodować go z nasion, jak go przezimować, co mu zawdzięczamy i jak upiec z nim bułeczki, które smakują każdemu.

Woda Królowej Węgier i działanie lecznicze rozmarynu

Rozmaryn to nie tylko piękna roślina i aromat, ale także prawdziwy sprzymierzeniec zdrowia. W dawnych czasach znany był jako główny składnik Wody Królowej Węgier (Aqua Reginae Hungarica, Larendogra), wykorzystywanej jako mikstura odmładzająca i lecznicza. Receptura tego niezwykłego eliksiru sięga czasów królowej Elżbiety, córki Władysława Łokietka, żony króla Węgier Karola Roberta. Podobno dzięki właściwościom rozmarynowego wyciągu królowa zachowała urodę i zdrowie przez wiele lat. W późniejszych wersjach do wody dodawano tymianek, lawendę, cynamon, gałkę muszkatołową ale rozmaryn zawsze pozostawał jej sercem.

Rozmaryn od wieków nasze wspiera zdrowie w wielu obszarach, zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie. Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje jego tradycyjne zastosowanie przy niestrawności, łagodnych skurczach przewodu pokarmowego, drobnych bólach mięśni i stawów oraz niewielkich zaburzeniach krążenia obwodowego. Wśród właściwości opisywanych w ziołolecznictwie i aromaterapii są:

• poprawia trawienie i działa żółciopędnie, łagodząc skurcze przewodu pokarmowego,
• wykazuje działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwdrobnoustrojowe,
• jako dodatek do maści i olejów przynosi ulgę przy bólach mięśniowych i napięciach,
• w aromaterapii olejek eteryczny i hydrolat tradycyjnie kojarzone są ze wsparciem koncentracji i pamięci, a zapach rozmarynu pobudza zmysły i poprawia samopoczucie,
• w kosmetyce wykorzystuje się go do wzmacniania cebulek włosowych, pielęgnacji skóry i zmniejszania przetłuszczania się włosów.

Hydrolat rozmarynowy, mój mały rytuał

Szczególnie upodobałam sobie hydrolat rozmarynowy. Wersję włoską, Aqua di Rosmarino o della Regina d’Ungheria z L’Erborario (ach, cóż to za cudowna nazwa!), odkryłam w Weronie, ale polskie hydrolaty również goszczą na mojej półce. To woda powstająca podczas destylacji rozmarynu, delikatna, a jednocześnie bogata w składniki aktywne: łagodzi podrażnienia, reguluje sebum, wzmacnia włosy i rozświetla cerę. Każde psiknięcie to mały rytuał aromaterapeutyczny. Wokół rozchodzi się ziołowy zapach, a ja czuję, że mój dom wypełnia natura.

Rozmaryn a ostrożność

Jako farmaceutka przypominam, że naturalne nie znaczy dowolne. Poniższe przeciwwskazania dotyczą użycia leczniczego (napary, wyciągi, suplementy, kąpiele i olejek), a nie rozmarynu jako przyprawy. W kuchni używamy go w znacznie mniejszych ilościach i jest bezpieczny.

Według monografii Europejskiej Agencji Leków (EMA) leczniczo nie stosuje się rozmarynu:

• u dzieci poniżej 12 lat,
• w ciąży i w okresie karmienia piersią,
• przy uczuleniu na rozmaryn,
• przy niedrożności dróg żółciowych, zapaleniu pęcherzyka żółciowego, kamicy żółciowej i chorobach wątroby.

Preparatów z rozmarynem nie nakłada się też na skórę uszkodzoną lub podrażnioną. Jeśli dolegliwości utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie przy stosowaniu doustnym albo dłużej niż 4 tygodnie przy kąpielach, skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą. Olejek eteryczny stosuje się zewnętrznie i zawsze rozcieńczony.

Rozmaryn z nasion: moje paroletnie obserwacje

Pierwsze nasiona rozmarynu wysiałam kilka lat temu, ale tak naprawdę co roku wysiewam kolejną paczuszkę i powiększam swoją ogrodową kolekcję. Dość wolno mi to idzie, bo sadzonkami dzielę się z uczestnikami moich warsztatów. Nasiona warto wysiewać wiosną, pod osłonami: gdy siewki wypuszczą kilka listków, przesadza się je do osobnych doniczek. Rozmaryn kiełkuje i rośnie wolno: na tak duży krzew, jaki mam w donicy na zdjęciach, trzeba poczekać co najmniej dwa lata. W zeszłym roku, dodatkowo, by ten proces nieco przyspieszyć, ukorzeniłam kilka gałązek. W donicy jest efekt moich ogrodowych działań. Poniżej dzielę się tym, czego nauczyły mnie te lata.

Donica i szklarnia. Mam duży krzew w donicy. Bywają lata, kiedy rozmaryn potrafi wymarznąć, dlatego na szczególnie mroźne dni chowam go do szklarni, razem z oliwkami. W zeszłym roku ten w szklarni pięknie przezimował.

Rozmaryn w gruncie. Przezimował mi też ten posadzony w ogrodzie. Ale to dlatego, że znalazłam dla niego zaciszne, słoneczne miejsce schowane przy mojej pięknej wiacie, w której latem prowadzę warsztaty zielarskie (zobacz wpis o warsztatach). Takie osłonięte stanowisko dużo zmienia, bo rozmaryn nie lubi mroźnych wiatrów. Zeszłej zimy mogłam dzięki temu zrywać świeży rozmaryn prosto spod śnieżnej pierzynki. To było dla zielarki bardzo przyjemne! Zima, padający śnieg, ja cała w płatkach, miałam je nawet na rzęsach a w ręce…świeżo zerwany bukiecik z rozmarynu.

Ziołowy zapach przez cały rok. Zielone pędy rozmarynu i ich aromat o każdej porze roku wypełniają mój dom naturalną aromaterapią, która koi i pobudza zmysły jednocześnie. Jeśli nie masz własnego krzewu, w sezonie jesienno-zimowym też nie ma problemu: rozmaryn w doniczce można bez trudu kupić przez cały rok tzw. warzywniakach, marketach czy centrach ogrodniczych i piec z nim tak samo jak z ogrodowym. Trzeba tylko sprawdzić czy dana sadzonka ma przeznaczenie spożywcze.

Mój ogrodowy strój roboczy

Brzmi poważnie ale…Mój mąż czasem się ze mnie śmieje, że odkąd mam Instagrama i Fb do pracy w ogrodzie zaczęłam się ładniej ubierać. No… to prawda 🙂 Ale odkryłam też, że estetyka może iść w parze z wygodą. Mam wiele ogrodowych i jednocześnie praktycznych ubrań. A od pewnego czasu do pracy w ogrodzie najchętniej wkładam piękny, lniany, zielony fartuch-sukienkę od Legutko. Pasuje do ziół jak ulał, jest w cudnym odcieniu zieleni, ma bardzo przydatne w czasie pracy kieszenie a teraz jest jeszcze w promocyjnej cenie: fartuch-sukienka w sklepie Legutko. Nasiona rozmarynu, o których piszę, znajdziesz w tym samym sklepie.

Bułeczki z rozmarynem i rodzynkami. Przepis

Rozmaryn to również piękny aromat w kuchni, a te bułeczki są ostatnio moim ulubionym sposobem, by go pokazać. Są niezbyt słodkie, ale słodycz rodzynek doskonale to równoważy. Wyraźny, ziołowy posmak rozmarynu jest zaskakujący, a mimo to bardzo wszystkim smakują.

Podaję przepis nieco przeze mnie zmieniony. Oryginał znalazłam w uroczej książce Aleksandry Seghi Fanklub Bułeczek z Rozmarynem, którą kupiłam, bo bardzo spodobał mi się jej tytuł. Autorka to Polka mieszkająca od lat we Włoszech i działająca m.in. na polu kulinarnym. W oryginale jest oliwa zamiast masła, dużo mniej rozmarynu i mniej wody. No i oczywiście używam orkiszu zamiast pszenicy.

Składniki

• 1 kg mąki orkiszowej (najlepiej pradawnej odmiany Oberkulmer Rotkorn)
• 100 g rozpuszczonego masła
• 400 ml lekko ciepłej wody
• 150–200 g rodzynek
• 2 żółtka
• 100 g cukru
• 60 g świeżych drożdży albo ok. 2 saszetki drożdży suszonych (ok. 8 g na 500 g mąki)
• szczypta soli
• 10 g suszonego rozmarynu albo 6–10 gałązek świeżego rozmarynu o długości ok. 5 cm (używam samych listków, daję ich sporo)
• na wierzch do posmarowania: roztrzepane żółtko z odrobiną mleka albo sama mąka, nasiona słonecznika itd.

Przygotowanie

1. Rodzynki sparz gorącą wodą i pozostaw ok.15 min. do namoczenia
2. Do głębokiego naczynia wsyp mąkę, cukier, szczyptę soli i suche drożdże. Wymieszaj dokładnie, żeby drożdże dobrze rozeszły się wśród suchych składników. Świeże drożdże rozpuść w letniej wodzie.
3. Dodaj rozpuszczone masło, żółtka i letnią wodę, po czym wyrabiaj ciasto.
4. Na końcu dodaj drobno posiekane listki rozmarynu i odsączone rodzynki.
5. Z ciasta uformuj kulę, podsyp mąką i przykryj lnianą ściereczką. Odstaw na ok. 1-2 godziny, a przy suchych drożdżach dopilnuj, by ciasto naprawdę dobrze wyrosło.
6. Uformuj okrągłe bułeczki, posmaruj roztrzepanym żółtkiem z odrobiną mleka (albo oprósz mąką) i posyp ulubionymi nasionami.
7. Ułóż bułeczki na blaszce wyłożonej papierem do pieczenia i piecz 15–25 minut w 180°C, do lekkiego zrumienienia, a najlepiej do suchego patyczka.

Wydajność: z tej porcji wychodzi sporo, bo kilkanaście bułeczek.

Rozmaryn w moich ziołowych wypiekach

Rozmaryn jest jednym z bohaterów mojej książki Cukiernia Ziołowej Pracowni, która ukazała się w czerwcu. Wciąż słyszę, jak bardzo się podoba i jak pięknie jest wydana. Znajdziesz w niej przepisy na ziołowe wypieki, między innymi cytrynowo-rozmarynowe ciasto, które pachnie jak kawałek lata w domu. Może to dobry pomysł na świąteczny prezent dla kogoś bliskiego albo dla siebie? Wiem, wiem, jeszcze trwa złota jesień ale warto już o tym pomyśleć. A przy zamówieniu pojawia się okienko w którym możesz wpisać treść dedykacji 🙂

Książka powstała w ramach większego projektu Ziołowy Dom. Mam nadzieję, że dzięki mojej książce, warsztatom czy prelekcjom (bo ten projekt to wiele różnych działań) w kolejnych domach z kuchni częściej wydobywają się cudowne aromaty, a sama kuchnia jest smaczniejsza i zdrowsza. Wspaniale jest dostawać informacje, że przepisy z książki są w użyciu!

Rozmaryn to zioło dostępne nawet zimą w doniczkach i łatwo może stać się naturalnym sprzymierzeńcem w kuchni i w codziennych rytuałach pielęgnacyjnych. Od rozmarynowego krzewu w ogrodzie, przez aromatyczne hydrolaty i olejki eteryczne, po słodkie wypieki: to zioło łączy historię, aromaty i codzienną radość z bycia blisko natury. Jeśli chcesz wprowadzić do domu świeżość, aromaterapię i małe rytuały, zacznij od rozmarynu. Ja zachęcam cię jednak do jego wysiania wiosną. Takiej „przyjaźni” z ziółkiem od nasionka nie da się niczym zastąpić. A jeśli jeszcze zachęcisz do takich działań dzieci to będzie dla nich piękna lekcja przyrody i zielarstwa 🙂

Najczęstsze pytania o rozmaryn

Kiedy wysiewać rozmaryn z nasion? Wiosną, pod osłonami. Najlepiej w szklarni. Ja od niedawna mam to szczęście, że jestem posiadaczką szklarni. Ale jej posiadanie nie jest konieczne. Młode siewki po wypuszczeniu kilku listków przesadza się do osobnych doniczek.

Czy rozmaryn przezimuje w polskim ogrodzie? Z moich obserwacji tak, jeśli ma zaciszne, słoneczne miejsce. Bywają jednak lata, kiedy wymarza, dlatego donicę warto na mroźne dni schować do szklarni albo jasnego, chłodnego pomieszczenia.

Czy można piec ze świeżym rozmarynem przez cały rok? Tak. Rozmaryn w doniczce kupisz o każdej porze roku, a w przepisie podaję, że możesz też użyć suszonego.

Czy rozmaryn jest bezpieczny w ciąży? W kuchni, jako przyprawa, w niewielkich ilościach tak. Leczniczo (susz, napary, suplementy, olejek eteryczny) rozmarynu w ciąży i podczas karmienia piersią się nie stosuje. W razie wątpliwości zapytaj lekarza lub farmaceutę.

Bibliografia

1. Van Wyk, B.-E., Wink, M. Rośliny lecznicze świata. Tł. i red. nauk. I. Fecka i in. MedPharm Polska, Wrocław 2008.
2. Lamer-Zarawska, E., Kowal-Gierczak, B., Niedworok, J. (red.) Fitoterapia i leki roślinne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
3. Tuszyński, P. K. (red. nauk.) Fitoterapia w praktyce. Wyd. II. Wydawnictwo Farmaceutyczne, 2025.
4. European Medicines Agency (EMA), Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). European Union herbal monograph on Rosmarinus officinalis L., folium. Revision https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/rosmarini-folium
5. Seghi, A. Fanklub Bułeczek z Rozmarynem. Świat Książki, Warszawa 2015.